Tomiło
Настройка шрифта
I.
Dzięki Ci, Boże! choć z troską po przedzie,
Nawiedzam przecię niwę pradziadowską.
Witaj mi, Niemnie, mój stary sąsiedzie!
Witaj mi, stara Nadniemeńska wiosko!
Spieczony srodze na złocistéj kracie,
Przychodzę spocząć pod dachem ze słomy...
Niwy gościnne! czyż wy mnie nieznacie?
Jam wasz przyjaciel, wasz dawny znajomy.
Lat mnogich radło i na mojém czole
Poryło brózdy, jak na waszéj glebie.
Już wy nie takie, już ja nie pacholę:
Już tylko sercem poznajemy siebie.
I tylko w sercu, jak z plennego żniwa
Na nieurodzaj oszczędzony kłosek,
Dotąd niestęchły wspominek spoczywa
Młodego życia, Nadniemeńskich wiosek.
Lecz z tego ziarna czyż wyrośnie zboże?
Gdzie mu zakwitnąć pod śniegu nawałem!...
Czém się to dzieje? O mocny mój Boże!
Czy świat się zmienił? czy ja postarzałem?
II.
Świat się niezmienił. Serdeczna ma wioska
Niwę dobrego jak dawniéj zasiewa,
Zrasza ją potem, o wzroście się troska,
A złe przylata z wiatrami jak plewa.
Na morgu pańskim, czy swoim zagonie,
Wieśniak do pługa przyrosły tak samo.
Bose, półnagie; lecz z przyszłością w łonie,
Swawolą dzieci za wioskową bramą.
Związany płótnem, w siermiędze od święta,
Dziad z parobczakiem zajęty gawędą;
To wiejskie swaty — snadź prośba przyjęta,
Jutro niedziela, ot i gody będą.
Tąż samą dróżką, choć inna dziewoja,
Bieżąc po wodę, nóci o kalinie.
Ta sama brzózka na ścieżce do zdroja,
Który potulnie wśród kamieni płynie:
Te same wierzby z bocianiemi gniazdy;
Gdzie ich dziedzice? Sieroty, przybłędy,
Jak ja, za śladem złowrogiéj swéj gwiazdy,
Lecą, niewiedząc i po co i kędy.
Ten samy krzyżyk, omszony, pochyły,
Na nim kwiat zeschły z powiewem się słania:
Boże mój, Boże! lub dodaj mi siły,
Lub nieukazuj świętego wezwania!
Te same chatki, oparte na szczudła,
Drobnemi okny patrzają litośnie.
Tak samo bydląt gromadka wychudła
Powraca z pola wzdychając ku wiośnie.
Taż na smętarzu sosenka rogata,
Na niéj są dzwony i przytułek ptasi...
Och! widać dzwonek inaczéj kołata:
Bo mych pacierzy już uśmiéch niekrasi...
Patrzę i patrzę... niestaje do liku:
Wielu rówieśnych ziemica pokryła.
Gdziem ongi psocił — dziś na mogilniku
Świeżo sypana bieleje mogiła.
Pokój wam, bracia, u Żywota zdroja!
Myśl wasza żywi już obce mi ciała...
O matko moja! o jedyna moja!
I ty mnie nawet, ty mnie niepoznała...
A przecię dla mnie każda twarz tu znana,
Tylko się dawne zmieniły imiona;
Taż nawet radość, serdeczna, to pjana,
Nędza szlachetna, lub nędza spodlona.
Młoda wieś dawne zasiewa nadzieje,
I dziś jak dawniéj żnie nowe zawody,
I dziś jak dawniéj to płacze, to pieje:
Świat się niezmienił — alem ja niemłody.
Na chmurném niebie już niéma téj tęczy,
Co malowała sny mojego rana;
I szmer jak osa wciąż nad uchem brzęczy:
Że znikł nazawsze mój światek młodzieńczy,
Że prawda życia — pieśń nieprześpiewana...
III.
Oziębłe słońce głębokiéj jesieni
Za siwym borem obojętnie znika.
Czerwona zorza złoci się, — zieleni, —
Leci w błękity z modlitwą rolnika.
Pokój bądź pracy, poczciwéj mozole!
Pokój bądź niwie, co zboże nam rości!
Pokój w imieniu społecznéj miłości
Braci na górze i braci na dole!...
O! gdzie tam pokój? gdzie chwila odświętna?
Wszyscy słuchają z natężoną szyją,
Całéj ziemicy wyprężone tętna
Gwałtownie pulsem chorobliwym biją.
I — Boże! co nas opętało trwogą!
Z hasłem pokoju — od wielkich mocarzy,
Od słońc dalekich do naszego słońca,
Dziewa-kometa wysłana za gońca,
Lubym widokiem swéj łagodnéj twarzy
Natchnęła biédnych rzezią i pożogą!
I psom na pastwę płynie krew’ człowiecza,
Brat swój udziałek żyźni kośćmi brata;
Zła wieść jak piorun w okrąg ziemi lata,
Wszystko znieważa, wszystkiemu zaprzecza.
Świat na spróchniałéj wstrząśnięty posadzie,
To leci w górę na skrzydłach nadziei,
To w przepaść zwątpień upada z kolei,
To się rozkiełzna, to krzyż na się kładzie;
Przerzyna okiem i uchem przestworze,
Czy idzie Zbawca? czy Antychryst może?
O! gdzie tam pokój!...
IV.
Od pańskiego dworca
Idą dwaj ludzie — krzyczą na przemiany.
Kto go niepozna? to Łusta poborca,
Człek hałaśliwy, lecz choć kłaść do rany.
Gdy o grosz idzie — rodzonego brata
Sfuka, obelży, nieposzczędzi za nic;
Lecz kiedy pobór z biedą wykołata,
Małemu dziécku powolny bez granic.
Znają go takim i czczą ludzie prości,
Bo człek rozumny, choć dusza prostacka.
Ja go przeznałem w méj pięknéj młodości,
Gdy uczył głosek i strugał mi cacka.
Wszystko się dawne maluje w pamięci,
Tak jasno, żywo, jakby przed oczyma;
Wszystko dzisiejsze choć w oczach się kręci,
Już rysów jego pamięć nie zatrzyma...
— Stara znajomość!.. Cóż, dziadziu Kondracie,
Czy przypomnicie małego pieszczocha,
Co mu bywało koniki strugacie?
Zgrzybiałe dzieje! oj starość macocha!
Żeby to jakoś odmłodzić się trocha! —
— «Proszę! a na co? życie już dojadło,
Dosyć się ludziom i tak naprzykrzyło,
Zawsze to samo klepiąc abecadło,
Zawsze się gryząc, miło czy niemiło.
Tu wołaj grosza, tu niepytaj chleba,
Z roku do roku na poletkach nędza,
Z palca niewyssać — a trzeba co trzeba:
Ja cisnę chłopa, bo i mnie któś pędza,
A tego ktosia znów któś — aż do nieba!
Jutro niedziela — ot i hulaj dusza!
Biegnę wioszczynie odmówić paciórek:
Co się zmłociło, do miasta niech rusza.»
Zamachnął ręką i wszedł na podwórek.
V.
I zorza gaśnie — zgasła. A na niwie,
Na drugim końcu wioskowéj siedziby,
Stary Tomiło, rzekłbyś wiosną niby,
W jednéj koszuli radłuje gorliwie;
Zrzędzi na konia układając skiby:
— «Nuże, Srokaczu, niezwijaj ogonem!
Trzeba doorać... a nuże, kochany!
Jutro, nie żarty! dam wody źródlanéj,
Nakarmię siankiem pachnącém, zieloném...
Nuże! a głupi! gadam jak do ściany!
Czy ty niewidzisz? już zasiew obchodzi...
Przeszłego lata zjadła mię zawitka;
Da Pan Bóg, za to na przyszłe zarodzi;
Choć późno siałem, doczekam się żytka.»
Ej, kto wie, dziadu! myśli za górami,
A śmierć łakoma tuż stoi za nami.
Ja radzę wytchnąć po pracy i zrzędzie.
Wracaj do chaty — a siądź do wieczerzy,
I srokatemu daj posiłek świeży:
Bo niezadługo poborca przybędzie,
Zapyta w oknie, czy masz co należy?
A masz-li stary? Za dawniejszych latek
Pomnę, że byłeś piérwszym gospodarzem:
Chata jak szklanka, w komorze dostatek,
Bróg na gumnisku, wolików dwa jarzem;
Kiedy w niedzielę na okutym wozku
Wjeżdżasz pod kościół, to aż patrzeć miło;
Tam na ołtarzu z domowego wosku
Dwie twoje świéczki zawsze się paliło;
Miałeś dwa chłopce, w mych latach bez mała,
Już wyglądali na dzielnych oraczy;
Calutka wioska po cichu szeptała,
Żeś ty czarownik — a to wiele znaczy!
Lecz dzisiaj, słyszę... och, niedopuść, Boże!
Nędza ze swemi dziećmi i wnuczęty
Zasiadła w chacie, dojada co może;
W gumienku pusto, jak wymiotł w komorze,
Chleba ostatni bochenek zaczęty;
Piesek i kotek, a konik srokaty —
Cały dobytek! powracaj do chaty.
Starzec pod sochę założył smołaki,
Dziurawą świtę na plecy zawiesił,
Czapkę z baranem aż na uszy wmiesił,
Z krzywego rożka pociągnął tabaki,
Cóś Srokaczowi rzekł o wspólnéj doli,
Westchnął, i do wsi zawrócił powoli.
VI.
Jak dziewa piękna w podartéj siermiędze,
Już się wieś ciemnym rańtuchem okryła;
Kurczy się biédna, do padołu wciska,
Dziękuje nocy, że skrywa jéj nędzę,
Jakby się za nią przed Bogiem wstydziła!
Światłe okienka, jak wilcze ślepiska,
Wskazują chatki ciemnością zamglone,
Czarne jak czarna ich dola kochana,
Wszystkie pokornie ku ziemi zgarbione,
Jak szyje kmieci przed obliczem pana.
Ta sama ciemność i myśli otacza,
Upodla człeka, równa ze źwierzęty, —
Choć nieraz nosi ta głowa prostacza
Myśl-matkę, z któréj czyn się rodzi święty....
Gdzie tam do czynu! pies nawet nieszczeka:
Głód wieloletni, co cierpią biedacy,
Siły, przemysłu, popędu do pracy
I wiernéj straży pozbawił człowieka.
Ten, co w tygodniu siedém piątków suszy,
Ma prawo drzémać opuszczając uszy.
Toć i nie dziwy, że cisza dokoła,
Że w téj trumience, choć żywi a głucho,
Że czułbyś powiew skrzydełek anioła,
Co tu przylata z niebieską otuchą!
Tylko bór stary, co wioskę osłania,
Pacierz wieczorny odmawia przykładnie;
Słychać do okien patykiem stukania,
Lub głos Kondrata — gdy wrzasnąć wypadnie!
Poznał go starzec, zacina konika,
I na podwórek co śpieszniéj umyka.
VII.
A na podwórku, śród piasku, pokotem,
Dwoje chłopiątek swobody zażywa;
Dziewczę poważnie rozumuje z kotem,
Chłopczyna sochę sporządza z łuczywa.
Psisko na przyźbie rozważa jak umie:
Fraszka ta socha, te morały, kumie!
Wjechał Tomiło — i zaraz od bramy
Zwyczajem starych poczyna gdéranie:
— «Czemu nieśpicie? ej, wy nic dobrego!»
Chłopczyna strzałą podleciał do niego,
I chwyta konia: — «My-bo was czekamy!»
Czekasz a czekasz, i złości niestanie!»
— «No! a gdzie matka?»
— «Ot jeszcze we dworze.
W chacie nikogo — straszno... niéma ładu!
Ale poczekaj! kiedy Bóg pomoże...
Dajcie Srokacza: o! ja go wyłożę,
Ba! i nakarmię, zobaczysz-no, dziadu!
A jutro poić pojadę do studni,
Tożto poskoczym, aż ziemia zadudni!»
Zaśmiał się stary: «Ha! będzie gospodarz!
Chłopiec, by jastrząb’, — a rośnie widocznie.
Kiedy mi, Boże, szczyptę życia dodasz,
Tomiło przy nim na starość odpocznie.»
I westchnął biedak; lecz znaczno po minie,
Że to westchnienie było piersi słodkiém.
Sochę i konia oddawszy chłopczynie,
Napadł na dziewczę bojujące z kotkiem:
— «Ty zawsze swoje! oto mi jaszczurka!
Za co go męczysz?»
— «Ej, kiedyż on głupi!
Ja mu powiadam, niech skoczy z podwórka,
Niech znajdzie groszy, pierścionek mi kupi;
On odpowiada, że grosz się niewala,
Że psy w pobliżu, a wilki z oddala:
Widzisz, mój dziadku, doprawdy on głupi!» —
Starzec niemowlę pogłaskał po twarzy,
Wziął je na ręce: — «No!.. lecz niedręcz kota!
Bo powiadają, widzisz, ludzie starzy:
Kiedy ziemicę zalała brzydota,
Kiedy ni piędzi niebyło już cnoty;
To Pan Bóg nasłał ulewy, posuchy,
Nieurodzaje, pożary i grzmoty, —
I ludzie mieli poginąć jak muchy
Z głodu! bo ręka Najwyższego święta
Kłosek od ziemi rosnący okwito
Chciała oberwać i zagubić żyto!
Wtedy kot z pieskiem, poczciwe źwierzęta,
Jękiem żałosnym przebiły niebiosa:
I dobry Pan Bóg na litość pamięta,
I na ich dolę zostawił część kłosa, —
Cząsteczkę małą — ale z owéj części,
Ale z ich doli dziś ludziom się szczęści.
Niemęcz mi kotka!»
VIII.
Koń żłobek już wita;
Już i gosposia ze dworu nadbieży;
Dziatwa gdzie padła już śpi jak zabita;
Wesół Tomiło zasiadł do wieczerzy.
Świadomy wiary Chrystowéj pamiątek
Ile go matka uczyła w kolébce,
Żegna się krzyżem, „Chwała Ojcu” szepce;
I począł siorbać (chléb szczędząc dla dzieci)
Botwinę kwaśną jak środa na piątek.
Z wstrzemięźliwości kocina doznana
(Za co ma wielką życzliwość gosposi)
Mrucząc bajeczkę siadła na kolana,
I pożywienia u starego prosi...
Wtém skrzypły wrótka — tupanie Kondrata,
I głos w okienku: — «Spórz Boże waszeci!
A co, Tomiło, czy gotowa rata?»
— «Niéma!»
— «To jutro nim słonko zaświeci
Musisz być w mieście.»
— «Ale z czém, Kondratku?»
— «Z czém?» — «wieźcie żyto, czy owies, czy siano.»
— «Oj! żeby znaleźć, trzeba wstać-by rano!»
— «Hm! to już niewiém; wiedź konia w ostatku,
Lub idź do dworu, bo tak mi kazano.»
Tomiło ręce załamał w rozpaczy,
Gosposia w kącie na głos zaszlochała:
Bo iść do dworu któż niewie co znaczy?
Zniewaga duszy lub katusza ciała.
Już pan dzisiejszy z prawa niekorzysta,
Obok Statutu Bibliją się bawi,
Ochrania wioskę od starych bezprawi;
Lecz pamięć złego — to pamięć wieczysta!
Co dzień zepsuje, sto lat nienaprawi!
Gdy długą dobę dészcz nawalny leje,
Choć potém słońce widnokrés oświeci,
Rolnik i w słońcu niewidzi nadzieje!
Za winy ojców pokutują dzieci.
A win społecznych i xiądz w imie Boże
Krom ofiar wielkich — rozgrzeszyć niemoże.
IX.
Dziad się namyślał; lecz w głowie jak w lesie
Nieznajdzie drogi myśl troską pijana.
— «Bądź wola Twoja... gdzie krótko, tam rwie się...
A co ja zrobię? pójdziemy do pana.»
I wyszedł. Poszli, zwyczajnie jak starzy,
Kaczemi kroki; ale milczą oba!
A kiedy starzec ze starcem niegwarzy,
To już niepytaj, czy w sercu żałoba?
Chata za chatą, wymijają sioło;
Jeden cóś duma, drugi nieprzerywa...
W poblizkim domu lśni ogień wesoło,
I gwar ochoczy, i pieśń hałaśliwa.
Pieśń korowajnic.
Oj pszeniczko, bujna, biała!
Siedém-ś latek w brogu stała;
Dziś gospodarz dać cię musi
Na korowaj dla Hanusi.
Oj pszeniczko, wszystko z ciebie:
Gdy cię sieją — kurka grzebie,
Gdy runiejesz — gęś się naje,
Gdy dośpiałaś — korowaje.
Niechże Bóg ci da urody,
Niech da pożąć za pogody:
I dla ptaszka i dla człeka
Niech korowaj się wypieka.
Tomiło czapkę gwałtownie naciska
I trze rękawem przyćmione źrenice:
— «Prędzéj, Kondratku! ot szkoda paniska,
Musi nas czekać, a spaćby już pora.»
— «Ależ posłuchaj! to korowajnice,
Jutro wesele Hanulki Hrehora,
Dziś zaręczyny, gotują korowaj,
Moja szczebiotka śród dziewcząt rej wiedzie,
Warto posłuchać!» —
— «O Boże uchowaj!
Chodźmy do pana!» — i pobiegł po przedzie.
X.
Był między dworem a wioską, przy drodze,
Porosły mchami, samotny, pochyły,
Kościoł z modrzewiu — niepozorny srodze,
Ale go wieści sławnym uczyniły.
Bóg wie jak dawno, może lat ze trzysta,
Dziki Tatarzyn, plondrując w poblisku,
Spalił tu kościoł (boć to krew’ nieczysta)
Rozbija obóz na pogorzelisku,
I na popiele ze świętych ołtarzy
Kobyle mięso przypieka lub warzy.
Z okolnych szlaków zbiegła się hołota,
I ztąd dzielnemu Polskiemu wodzowi
Szle garstkę maku, drwiąc że siły mało.
Wyniosły starzec na wąsy cóś mota,
Przyjmuje dary, słóweczka niemówi,
I szle garść pieprzu za odpowiedź całą.
A zaś do swoich: «Na kogo liczycie?
«Czyli na liczbę? czyli też na Boga?
«Komu żal ręki, albo szczędzi życie,
«Niechaj mi zaraz wraca do kądzieli.
«A komu ziemia macierzysta droga,
«Cześć Boską ceni, nienawidzi wroga,
«Na koń i za mną! Pan zwycięztwa dzieli!»
Dosiadła wiara, — i hejże-no w taniec!
Nim wróg posłyszał, nim przeciera oczy,
Już się huf mężny po karkach mu tłoczy,
Tnie jak siekierą, jak cepem, jak kosą:
Puścił z wątorów nadęty pohaniec,
Przypłacił krzywdę swą głową bezwłosą.
Insi pierzchnęli, a inszych ujęto
I powiązano ich własnemi sznury.
Gdy hoża jutrznia wyjrzała z za góry,
To się zaśmiała wesołością świętą:
Bo na żarzewiu krwią dziczy zalaném
Rycerstwo modły składało przed Panem.
Hetman wyjaśnił dostojne oblicze: —
«Zaguba wroga — to krajowi radość;
«Łupy a sława — to nasze zdobycze;
«I chwale Bożéj uczyńmy też zadość:
«Ręka niezbożna kaziła świątynie,
«A zasię będzie budować je ninie.»
Rzekł — i spełniono. Bicz na chrześcijany
Musiał tu z lasu przynosić berwiona,
Na zgorzelisku pobudował ściany, —
I tak jest przez nich świątynia wzniesiona.
A kiedy krzywdzie zadosyć się stało,
Dano im ziemię i mir ze swobodą;
Zleli się duchem w narodowe ciało,
Pracują sobie, i uchem niewiodą.
Bo przybysz z mieczem — niech mieczem się morzy;
Lecz brat uczuciem — to posłannik Boży.
Od owéj pory cudowna Maryja
Zaczęła słynąć w Dolińskim kościele;
Ludek pobożny, gdy kościoł omija,
Zawsze się przed nią na oblicze ściele, —
I blizki sąsiad i pielgrzym daleki
Nieraz jéj świętéj doznali opieki.
Tak mówią ludzie — tak właśnie powiada
Łusta z Tomiłą idący do pana.
Świętą powiastką rozweselił dziada,
I przed kościołem padli na kolana.
Pokrzepion modłów balsamiczną mocą,
Starzec zapomniał swą dolę sierocą.
XI.
Bogiem a prawdą, za chwalebne czyny
Dolińska niwa hetmanowi dana.
Koleją wieków, pan-ojciec Doliny
Był godny prawnuk owego hetmana.
Hetman, jak mówią, był pan co się zowie,
Jakich dziś trudno nawet na lekarstwo;
Ale po ojcu nastali synowie,
I samolubstwa tynkują się warstwą!
Ten dworską ciżbę, ów polubił konie,
W każdym dla ludu życzliwość się mniejszy,
Żaden dla kraju z wrogiem się niezetrze,
Ów sieje złotem, ten w puharze tonie,
Temu na zdrowie stołeczne powietrze,
A temu Pan Bóg za morzem ładniejszy.
Biédna wioseczka, im daléj tém gorzéj,
Dachy i głowy chyliła ku ziemi;
Aż dzisiaj nastał, jakby Anioł Boży,
Wyzwany z niebios jéj łzami krwawemi.
Wieś była z wieków zarosła pasieka;
By jéj wypłacić za grzechy przeszłości,
W duchu ofiary, społecznéj miłości,
Począł ją czyścić z pniów starych i cierni.
Niemała praca, niemała go czeka!
Pług się zapiera — najgrawanie czerni
Mianem szaleńca wita go zdaleka!...
Ale choć w dyby świat zakuwa zima,
Choć siły mdleją, chociaż brak narzędzi
Z niwy społecznéj pracownika pędzi, —
On z dzieł Ludzkości, człowieka-olbrzyma,
Uczy się drogi, nabiera sił duszy,
I o pasiece swojéj dobrze tuszy.
Bóg na to patrzy uśmiéchnioną twarzą;
I kiedy Prawda sąd uczynić przyjdzie,
Xięgi Żywota ów mozół ukażą,
Jednym ku chwale, drugim ku ohydzie.
XII.
Dziedzic przełożeń gdy słucha łaskawie,
Cóś, niby łezka, w oczach zaświeciło;
Ale po długiéj sam-na-sam rozprawie,
Rzekł: — «Niéma rady, kochany Tomiło!
Sam wiész najlepiéj: dałem ci nasienie,
Idzie przednówek, z nim potrzeba tłumna,
Muszę w dodatku dać i przekarmienie;
A czyż mi Pan Bóg sam nosi do gumna?
Czy mi niedobry napełnia kieszenie?
Jużci ja widzę, że pracujesz krwawo,
Jak wół zaprzężny, w domu czy we dworze,
I nierozrzucasz na lewo, na prawo;
Lecz trudno zmienić przeznaczenie... Boże.
Przedaj konika: zapłacisz podatek,
I grosz za sianko w chacie się oszczędzi;
Zimę przebędziesz — na wiosnę dam statek;
A nim do wiosny, pilnując swéj piędzi,
Choć kawał chleba mieć będziesz dla dziatek.
Takie ci daję rozkazy i radę.»
— «Ależ panoczku!... a! dla Boskiéj Matki!
Zima.... ten konik, to całe dostatki...
Przedać — a czémże do lasu pojadę?
Na zimnym piecu pokoleją dziatki!»
— «No, niepomarzną: wiedz, że w krwi chłopięcéj
Dużo jest ognia. Przyniesiecie drewek.
Bywajcie zdrowi. Ani słówka więcéj!»
I zrobił pańskie oblicze surowe;
Ale zanócił jakiś smutny śpiewek,
I postrzeżono, że wziął się za głowę...
XIII.
Z czapką na oczach, zgarbiony Tomiło
Wrócił — i prosto poszedł do Srokacza,
Pokarmić siankiem na drogę niemiłą,
Niespodziewaną jak przyszłość biedacza.
I długo, długo nad koniem u żłoba
Stał jak nieżywy, bez myśli, bez płaczu...
— «Czyż tak doprawdy BOGU się podoba?
Nie nam dopytać... Oj biédny Srokaczu!
I tyś mi służył dziesięć lat poczciwie,
By pójść na starość do nowego pana,
Kości położyć na nieswojéj niwie...
Och! doloż nasza, od kogo ty dana?
I pan niekrzywdzi, niepomiata człeka,
I we wsi wszyscy żałują mię pono;
Zda się pracuję — z pod ręki ucieka...
Ha! trudna rada, gdy tak już sądzono.
A mnie głupiemu zdawało się jeszcze:
Fraszka zawitki, fraszka te znachory,
Bóg z mojéj szyi odejmie te kleszcze...
Prawdę mówiłeś, przeklęty Archory!»
XIV.
Już północ, — w chacie łuczywo się świeci,
W okienku płachta niewieścia się bieli.
Chwiejąc się z wiatrem, schylony, ponury,
Starzec się przywlokł i padł na pościeli.
Na głos: «Tatulku, a cóż to waszeci?»
«A co? nic — śpijcie, wraz będą piać kury.»
Rzekł, nakrył głowę — i zda się zasnęli.
Och! niezasnęli: sen umknął Tomile,
I druga pomoc — święta łza odbiegła;
Przyćmionych oczu niezamknął na chwilę.
Myśl jego kipi, sam leży jak cegła.
Rozważa przyszłość, — i co idzie za tém,
Jak chmara kruków po gorącéj głowie
Dni upłynione miecą się bezładnie:
Dawny dostatek, małżonka, synowie,
Jeden w mogile, a drugi za światem,
Pan Bóg wie kędy... kto resztę odgadnie?
Jak skromny ponik, przerzynając niwę,
Kryje się w trawie, tuli do kamieni;
Tak i wioskowe uczucia lękliwe,
Nie raz, nie stokroć sfukane surowo,
Dziś szemrzą cicho pod deską piersiową.
Kto je rozumie, kto godnie oceni,
Pewnie ma oko światłości anioła,
Lub serce młode, co miłować zdoła!
Człowiek natury myślami jéj myśli,
Życiem jéj żyje: — wioseczka, rodzina,
Domowe bydlę, związane najściśléj, —
Natura wszystkim rodzica jedyna.
W matczyném łonie, dech Niebios Mocarza
Odziewa duszę ciałeczka sukmaną:
Jedną się nitką dwa łona skojarza,
Oba się karmią jedną krwią rumianą,
W obójgu jedno tętno się powtarza,
Zerwij tę nitkę — i życie zerwano.
Choć starzec wzdycha, niemowlę swawoli —
Blizcy są siebie, acz nierówna postać.
Jedna różnica: że w ostatniéj doli
Staremu przyjdzie pijakiem pozostać,
Lub jeszcze gorzéj... Ale czy kto spyta:
Jakie boleści okrywa ta świta?
Do jakich celów prowadzi ta droga?
O, nie do piekła! lecz ani do BOGA!
XV.
Zapiały kury — wraz dzionek zaświta.
Po ciężkim trudzie, dożywszy niedzieli,
Krzepi się wczasem wioska pracowita.
Tomiło cicho zewlokł się z pościeli.
Przeżegnał chatę życzeniem prostaczém:
— «Śpią chwała BOGU... niechże śpią weseli,
Niech nad ich główką czuwają anieli.»
Westchnął i za drzwi wymknął się cichaczem.
Ciszkiem od żłobu odwiązał konika,
Ciszkiem go wywiódł, popatrzał wokoło,
Ciszkiem, na palcach, z podwórka umyka, —
Wyminął chatę, i pobiegł za sioło.
A noc tak ciemna, że choć wykol oko,
Że strach pomyśleć w niedobrą godzinę.
Starzec niełatwo nadybał drożynę,
Zdał się na konia przezorność głęboką,
I puścił cugle: — «Wszak swego nieminę»...
Myśl, co jak robak działalność przewierca,
Obłędna wzgarda rozumu i serca!
XVI.
Kłębiąc się z bagien gęsta mgła jesieni,
Rzekłbyś, w pieluchy upowiła ziemię —
Co jak w kolébce wisząca w przestrzeni,
Dzieło Wszechojca, Jego myśli plemie,
Czułą prawicą kołysana drzémie.
Biédne niemowlę przesypia boleści,
Przesypia własnéj nierozwagi sprawę;
Nim znowu krzykiem swą istność obwieści,
Upadnie znowu na swe łoże łzawe...
Cisza, — zaledwie od chwili do chwili,
Ostróżne czaty wędrownych żórawi
Podadzą hasło ze trzcinnych badyli;
Tam pielgrzymowie, nim dzionek się zjawi,
Dla wypoczynku swój obóz rozbili.
Umilkły hasła, — a po chwili znowu,
Gwiżdżąc skrzydłami, hałaśliwa czajka
Napada wilka, co wraca z obłowu,
I srodze łaje psotnego chwytajka.
Łotr się nasrożył: nielubi téj pieśni,
Otwarta prawda cóś nie w smak waszeci;
Wybiegł na rolę — tam popłoszył siewki,
Wrzasnęły chórem pół wioskowych dzieci;
Pociemnik widzi, że tu nie przelewki,
Uszy opuścił i do kniei leci.
Lecz oto ptastwo zbudzili już wodze, —
Wzgardzając nasze okopy, kordony,
Stado ku szczęściu prowadzą, po drodze
Prawicą BOGA na niebie wytknionéj.
Jak dziewa-ptaszę patrząca z okienka, —
Siadłszy nad lasem, jutrzeńka rumiana
Z błękitu, z chmurek tcze kraśne płócienka.
Dolata z dębu klektanie bociana,
Co posłuchawszy serdecznych pobudek,
Nieśmiał odbieżeć rodzimego sęka,
Rodziméj błoni — i został odludek...
XVII.
Coraz to jaśniéj, gwar ciągle przyrasta.
Ludek się rusza ze swego mrówiska;
Ci na ładowne przysiedli woziska,
Owi piechotą wędrują do miasta.
Wszyscy sąsiedzi, toć i prawią gwarno,
Co jednych cieszy, a co drugich bodzie:
Ów kupi soli, ten wyprzeda ziarno,
Ów da bochenek dla Chrystowéj chwały,
Ta spotka syna co wraca z wiciną,
Ta wyspowiada swych grzechów zakały,
Ów zaś na zdrowie zahula w gospodzie,
Utnie taneczka z kaliną-maliną,
Ten się zaśmieje, temu łzy popłyną.
XVIII.
Zorza, padając na oblicze blade,
Zasiąkła w końcu do duszy Tomiły, —
I myśli-prządki w nim się rozbudziły.
Spójrzał po drodze — spotyka gromadę —
Oczom niewierzy.
— «O BOŻE mój miły!
Co to za droga? gdzie ja głupi jadę?
Jak tu do miasta?» —
— «A stało się ciało!
Sąsiad — Tomiło... jak z wiatrem się chyli.
Czy cię niedobre aż tutaj zagnało?
Zbłądziłeś, bratku, co najmniéj półmili.
Czy ty pijany? co z tobą się stało?» —
— «Pijany! może... a gdyby tak było?» —
— «Gdyby tak było, nazwałbym cię zuchem:
Drwiłbyś ze świata, nieznał żeś Tomiło,
Pamięć-byś w głowie zabił jak obuchem,
Z ławy do pieca pytałbyś o drogę.» —
— «Ale na biedę to jak groch do ściany!» —
— «Nieznasz się, bratku! pobożyć się mogę,
Będzie milczała jak baran związany.» —
I daléj sobie ruszyła gromada;
Śladem za dziadem, Tomiło za nimi.
— «Zna się na rzeczy! to człeczek nielada!
U niego często z czupryny się dymi,
To też co umie, jak z xiążki wykłada.
Pijany, mówi, wszystko zapomina...
On wie najlepiéj, bo przeznał ten światek...
Dawno niepiłem — od pogrzebu syna...
Ot już na Zielną minęło sześć latek...»
XIX.
Co krok to bliżéj do lichéj mieściny,
Coraz to żwawsze rozmowy i krzyki;
Z różnéj się strony zbiegają drożyny,
Gęściéj gospody, a rzadziéj krzyżyki.
Na chudym wózku, lub w pysznéj kolasie,
Jedzie pan ciwun, co paść się zaczyna,
Lub pan ekonom, co jeszcze się pasie,
Albo pan rządca już spasły człeczyna.
Jak tu nieuczcić dostojnéj postaci?
Jak niezejść z drogi? zabije — zapłaci!
Krzyżyk czy panek, — a ludek skupiony
Uchyla czapki, gnie pokorne czoła,
I równie nizkie wybija pokłony
Przed PANEM świata i przed panem sioła.
Idąc na kuli z biedy lub rzemiosła,
Modli się żebrak hałaśnie to zcicha;
I pana rządcę wspaniałość uniosła,
Rzuca trzy grosze, — a lud się uśmiecha:
— «Patrz-no! obdarzył, na słotę do licha!
Popędzaj konia!» —
XX.
Lecz oto i miasto.
Cerkiew’ z kopułą świeżutką, zieloną,
Kościołek z wieżą czerwoną, spiczastą,
Nad Niemnem baszta Mendogowska pono,
Daléj wiciny kraśną flagą płoną.
A po nad brzegiem — cóś — niby miasteczko,
Siedzi skurczone, i ze swych czeluści
Niedzielnym gwarem a dymem wybucha:
Rzekłbyś, że rybak, co wędkę zapuści,
Usiądzie w kuczki, i śledząc pióreczko,
Pompuje dymek z krótkiego cybucha.
XXI.
Skończywszy zajście z opłatą celnika
I zgrają Żydów, co wozy otacza,
Stary Tomiło zażywa Srokacza
I za drugimi na rynek umyka.
Plac dosyć spory, od końca do końca
Obwił rząd gospod jakby wąż stugłowy,
Co ze krwi, z potu, z ulewy, ze słońca,
Na dobre zdrowie ma pokarm gotowy.
Każda na przełaj zachwalić się stara,
Każda jak umie swą lepszość obwieści:
Tu groszem taniéj, a tam sporsza miara,
Tu osiémnaście, tam bez dwóch dwadzieści.
Na całym placu wre jak na patelni:
Nadęty przepych i spodlona nędza,
Krzywy czy prawy — zwyczajnie śmiertelni,
Za znikomością każdy się upędza.
Tu świątobliwa szafeczka babuli,
Gdzie się szkaplerzów, medalów nabędzie;
Tam stół kostery ku ścianie się tuli,
Gdzie kubki, rzemyk — poczciwe narzędzie!
Tu naradlniki prześliczne z Wiszniewa,
Doznanéj cnoty Zalesiańskie garnki;
Tam słodkiém oczkiem przygląda się dziewa
Łyżkom, bisiorom, ozdobie żniwiarki
Tu Żydek półkę przypiera o szałasz, —
Dziwnie, boleśnie patrzają nam w oczy,
Z po za kabały «Wioskowy Bakałarz»,
Z pod kalendarza «Pan Jan ze Świsłoczy.»
Obok sławiona pięknemi zaszczyty
Tabaczka z tomką, co na humor działa;
I obwarzanek jak powróz uwity,
Ponęta dzieciom, piekarzowi chwała.
Owo zaś nędzarz, usiadłszy w oddali,
Ewangeliję głosem drżącym kwili:
«Miałem pragnienie — wy mi pić podali;
«Byłem łaknący — wyście nakarmili»...
Daléj Cyganka, gdyś jeno ciekawy,
Z dłoni ci przyszłość wyśpiewa do joty;
Cygan zgarbiony na szkapie kulawéj,
Skacząc jak można, wylicza jéj cnoty.
Chuda czy tłusta, ale zawsze jesień,
Toć i na wozach dość widać ośminek;
Czynsze, daniny przyprowadził wrzesień,
Lud z Bożym darem sypie się na rynek.
Powadze zadość ubrana od święta,
Duchowna, świecka, lub wojenna władza,
Czapek baranich natłokiem ściśnięta,
Jakby osowik wśród nich się przechadza.
Tam stroik modny wiejskiego gagatka,
Ówdzie namiotka, podszarzana świtka,
Zabrat kapota i konfederatka,
Wszędy opończa i kapuza Żydka.
Na całym rynku rozlega się gwarnie
Rżenie, skrzyp, zamęt, poswarka zawzięta;
I do każdego uprzejmie się garnie
Błotko, co króla Orzeszka pamięta.
XXII.
Wjechał Tomiło, — i w zgiełku narodu
Przestrach go jakiś ogarnął nieznany.
Choć lubił rozgwar, i niegdyś za młodu
Sam umiał szumieć przy dziewie i czarce;
Dzisiaj za ciżbą jego duch zbłąkany
Począł niesforne wyprawywać harce.
W uszach mu grały piekielne wyrazy,
W oczach migotał jakiś ognik siny;
Aż się przeżegnał i plunął trzy razy:
— «Bądź wola Twoja — i odpuść nam winy!
Czy ja doprawdy oszalał, mój BOŻE?
Czy świat oszalał? czy to we śnie może?
Ale to rynek: ot i zamek stary —
Ot i na Niemnie flaga się kołyszy —
Ot i plebanja — i dzwonią u fary...
A co tych kawek! sam Bóg nieposłyszy!
Ot i znajomi — czy zdrowiście kumie?
Przywiodłem konia... och! i zapomniałem...
Tfu! lewą nogą dziś prog przestąpiłem,
Czy się w złą porę minąłem z Kiryłem...»
Ciżba ku niemu runęła nawałem,
Popchnęła starca, i zginął we tłumie.
Tłum różnobarwny jak fala iskrzata,
Szumuje, pryska, przelewa się, lata.
XXIII.
Patrząc na rynek, jak orzeł ze skały,
Na wzniosłéj górze stał zamek rozległy,
Z olbrzymich głazów i żelaznéj cegły.
Na rozgwar ciżby i losów niedbały,
Spróchniałych czasów relikwijarz święty
Śmiałemi barki wystrzelał ku górze.
Choć wieków marszczki lica mu zorały,
Lat młodocianych wspomnieniem zajęty,
Jeszcze wyzywał pioruny i burze.
Niemało przeżył, i widział niemało,
I swe pamiątki czci nieskazitelnie.
Olbrzymie plemie, co go budowało,
Braciom za milę przerzucało kielnie.
Czas wielki minął — olbrzymy pomarły,
Zmalały czasy i plemie człowieka, —
Wielkich praojców zastąpiły karły;
Lecz w jego żyłach myśl wieków przecieka!
Co dla nas martwa, on przeszłością żywie;
Na gwar nasz patrząc, śmieje się wzgardliwie.
«Wstyd mnie i spójrzeć na tę zgraję płochą!
«Wszak ja widziałem, że człek mego latka
«Takiego człeczka z wołami i sochą
«Na jednéj dłoni trzymał jak owadka!
«Wy, pnia wielkiego drobne latorośli,
«Wy niby wyżsi potęgą duchową,
«Gdzież ta potęga w którąście urośli?
«Słowo rozgłośne — ale tylko słowo!
«Przeszłość — to niwa wszém dobrém bogata:
«Sędziwe życie, co w czasie zakrzepło,
«Zwiędniałe myśli i umarłe lata,
«Dały jéj żyzność i wilgoć i ciepło.
«Lecz sama ziemia plonów niewyrości,
«Trzeba ją w ciężkim uprawiać mozole;
«A wy? wy leżąc na niwie przeszłości,
«Jedwabném słówkiem pielecie kąkole!
«W uściech ofiara i miłość społeczna,
«Wzniośli święceni i poświęciciele;
«W czynie sobkowstwo, i nienawiść wieczna,
«I cele mrówcze, powszedniutkie cele!
«Wielcy! snadź po to, by przytłaczać siebie;
«Czyż was pomieścić téj ziemi zaciasno? —
«BOŻE! gwiazdeczki, płonące na niebie,
«Czy sobie gorą, a dla innych gasną?
«A wy, co wyżsi nad tych gwiazd orszaki,
«Płaczecie jedni, by drudzy się śmieli;
«Głosicie postęp — a targ całkiem taki,
«Jaki był przeszłéj, zaprzeszłéj niedzieli.
«O! gdy tak pójdzie, jak droga zaczęta,
«To jeszcze pewnie doczekam téj chwili,
«Że waszéj dziatwy zdrobniałe dziecięta
«Będą pod garnkiem swe zboże młócili.»
Wtém srogie wichry jesienne nadbiegły,
I gmach się zamknął ze swemi myślami.
Ze staréj baszty sypnęły się cegły:
Zda się płakała kamiennemi łzami.
XXIV.
Już i po Summie — już na Nieszpor dzwonią;
Coraz po trosze umniejsza się tłumu.
Tomiło, oczy przecierając dłonią,
Wodzi się z koniem, uczy się rozumu.
Poczciwy Srokacz! on ciągał mu brony,
Ciągał mu sochę i siano z bagniska
I drewka z lasu, — był tak nieznużony,
Niemiał narowów, a jadał tak mało,
A chodził bosy chociaż droga ślizka, —
Gdy Bozka ręka starego przyciska,
Wiozł domowinkę i syna i żony:
Toż w prostéj głowie dziadowi się zdało,
Że warto złotem osypać koniska.
Ale się prostak omylił bez miary:
Kiedy go z koniem gromada otoczy,
Wszędzie do nagan sędziowie ochoczy,
Cnoty niebacząc, dostrzegli przywary,
Sypali niemi jak solą na oczy.
Ten poznał z miny, że bydlę niechyże,
Drugi, że chude, kruk porwie zakaty,
Ów niespodobał, że uszmi niestrzyże,
Inszy wymyślał, że czarną ma grzywę,
A jeszcze inszy, dla czego srokaty?
Czemu niezsiwiał gdy lata sędziwe?
Nikt niekupuje, a każdy nagani,
Sypie się prawda jak z chmury kołacze. —
Aż się nakoniec zjawili Cygani,
Wyprobowali, że silny, że skacze, —
Klęli się długo na prawość, na głowę,
Urwali z ceny za starość i narów,
Dali za konia dziesiątek talarów,
Trzy koronczyki zapłacić targowe,
A borysz z siabrem po połowie oba.
Przebito dłonie — i poszło aż miło!
Wpadła w złe ręce poczciwa chudoba,
A do gospody poczciwy Tomiło.
XXV.
Weszli, usiedli; — wnet jak wyrzec słowo,
Na stole kwarta i czarki zalśniły.
— «Héj, panie siabrze, a jak cię tam zową?» —
— «Niby Tomiło.» —
— «Za zdrowie-ż Tomiły!» —
— «Pijcie na zdrowie.» —
I Cygan wypija,
I nalał czarkę.
Tam siedział za stołem,
Klnący na lulkę, co mu się nieżarzy,
Żołnierz wędrowny, jak to widać z kija,
Bez jednéj ręki, z przewiązaném czołem,
Z krzyżem u piersi, znużeniem na twarzy.
Posłyszał mowę, obejrzał postacie,
I do starego zagadał w ostatku:
— «To wy Tomiło z Doliny, mój tatku?» —
— «Z Doliny; cóż więc?» —
— «Czy wy mię nieznacie?» —
— «Ja siebie nieznam.» —
— «Jaż Polica z Ruty, —
Co nie sto razy bywałem w twéj chacie,
Lat osiém temu oddany w rekruty
Razem z twym synem...» —
— «A! i cóż, mój synku,
Gdzie on? widziałeś?» —
— «A jakże! widziałem, —
W Sewastopolu. Ha! była tam kasza!
Jak siano w kopach, tak ciało nad ciałem,
Strugą płynęła krew’ cudza i nasza,
Dniem ani nocą nieznali spoczynku.
Kapitan krzyczy: «Poprawcie się, chłopcy!»
Może niesłuchać? i kamień się toczy.
Kapitan mądry! lecz szelmy ci obcy!
Ni ztąd ni zowąd, jak pluną ci w oczy,
A ty im nazad, a oni znów tobie;
A potém kumek na kumcia jak skoczy, —
Rodzony ojciec niedałby wspomogi.
Ot jeden, drugi wyciągnął się sobie,
A ja bez ręki, a Kuba bez nogi.» —
— «Bez nogi! widzisz... a! dziecko ty moje!
Bywało młynka jak zacznie z Tacianą,
To Bóg wie czego ja zawsze się boję...
Przeczuła dusza — naskoczył na swoje
Gdzie ani śniłem... i gdzież go podziano?» —
— «Zaraz. Ot widzisz: skończona pociecha;
Francuz do jamy, i nasi do jamy;
A nam poczekać — otoż i czekamy.
Ot i zamilkli, ot i biała wiecha;
Idą z łopatą — ów jęczy, ten śpiewa;
Kto trup — do dołu, niechaj się niewala;
Kto jeszcze ziewa — biorą do szpitala; —
I nas zawieźli do Mikołajewa.» —
— «O cztery milki! a mocny mój Boże!
Czyż ja bez serca? czy ja kłoda drzewa?
Pójdę tam, chyba już głową nałożę.» —
— «Oszalał stary! oj siwa ty głowa!
Tam kruk i kości twoich niezaniesie.
Mil półtorasta nie tobie, nieboże.
A zresztą, Kuba już do domu pnie się,
I z panem ojcem zostanie do słowa,
Byle mu czarka i miska gotowa.» —
Dziad się posłonił; a Cygan wspomina,
Że borysz czeka, że późna godzina.
Tomiło błędną potoczył źrenicą:
— «Sześć lat niepiłem... lecz... za zdrowie syna,
Za twoje zdrowie, kochany Polico!» —
I wkoło czarka obeszła na sucho.
Wypili kwartę; dziad kazał dać drugą.
Żołnierz jął prawić szeroko i długo
Leki w szpitalu, podróżne przygody.
Cygan Żydowi cóś szepnął na ucho,
Pożegnał siabra i wyszedł z gospody.
XXVI.
Tymczasem wioski Dolińskiéj sąsiedzi
Przy drugim stole gadali już gwarnie:
Lękliwy Bartek otwarcie się biedzi,
Odludny Tomek w uściski się garnie,
Powolny Hryćko zaledwie dosiedzi,
Płacząca Magda wita z wicin syna,
Ten swe podarki rozkładać poczyna.
Lecz gdy niewiasty zapiały o Dziubie,
Hryćko zapomniał, że w połach swéj świty
Ma nieco soli z kłopotem nabytéj, —
Hara przeklęta zagrała mu w czubie, —
I siejąc solą po całéj podłodze,
Skoczył hołubca, przyhukiwa srodze!
A gdy zeń śmiać się znajomi poczęli,
Że poweselał jakby w dobre czasy,
Że nieoszczędza do mięsa okrasy,
Że rozsypuje swój cukier biedaczy;
On tupnął hardziéj, wykrzyknął weseléj,
I taką piosnką odstrzelić im raczy: —
Pieśń Hryćka.
Pan mój jeździ w karocy,
Dwór być bielszym niemoże.
Sześć dni robię we dworze,
Robię w domu sześć nocy.
Głowa z trudu oj! boli,
Wicher korzyść rozmiata.
Jednak co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Na odsypkę wywiano
Czoło, poślad, omieci.
Byłem skradłem dla dzieci, —
Nieliczyłem co dano!
Może Pan Bóg pozwoli
W czasie suszy, za lata...
Jednak co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Synku, chodź-no tu, błaźnie!
Zapamiętaj, że głupiec,
Kto bez ognia chce upiec —
W xiążce stoi wyraźnie.
Ja w niéj czytam powoli,
Ty jak w rogu do kata.
Jednak co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Lecz tu majstry nieślepi:
Ruszaj, malcze, do koni.
Szkapa w zęby niech dzwoni;
Kiedy zdechnie — tém lepiéj!
Wtedy z podwód wyzwoli
Ta, co wiecie, czubata.
Jednak co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Żem nie pijak przechera,
BOGA w świadki przyzowę;
Lecz gdy djabeł wziął krowę,
Niech i powróz zabiera.
Jak się wymknąć złéj doli,
Kiedy szyję oplata?
Jednak co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Pan rej wodzi przed nami:
W dzień swojego wesela,
Solą drogę uściela,
Jedzie po niéj saniami.
Gdy rozumny swawoli,
Boże dary pomiata,
To i co mi do soli!
Tra la, la la, ta ta ta!
Tak śpiewał Hryćko i pląsał wesoły,
A łyka z kurpi ciągnęły się za nim;
Aż sól wysypał, i otrząsnął poły,
I krzyknął wódki potężném łajaniem.
Milczały raźne gawędy, poswarki,
Nikt słowa nieśmiał wycedzić przez zęby.
Hryćko raz poraz wychylił dwie czarki,
Trzecią synowi wlał musem do gęby, —
I obaj wyszli dobrawszy już miarki...
Lud zwiesił głowy, jak zioła przed spieką;
Myśli pobiegły daleko — daleko...
XXVII.
Na nizkiéj ławce, przy piecu, w uboczy,
W siwéj sukmanie, z podejrzaną brodą,
Z baranią czapką wciśniętą na oczy,
Z twarzą świecącą anielską pogodą,
Po któréj smutek jak chmura się toczy, —
Smutek tém sroższy, że raźnie odbity
O czystych oczu przezroczne błękity, —
Siedział samotnie nieznany tu człowiek.
Czy gardził zgiełkiem? czy nadto nieśmiały?
Milczał upornie; — ale z ruchu powiek,
Z ust zaciśniętych, z jego twarzy całéj,
Nietrudno zgadnąć, że myśli gadały.
Gdy Hryćko rzeszę zasępił złowrogo,
Przychodzień oczy zatulił rękami,
Sam się niepomniąc, niewidząc nikogo,
Zaczął do siebie szeptać półsłowami:
«Z korabia myśli, na lat oceanie,
Od wiecznych lodów, po Nilowe źródła, —
Widziałem przeszłość — Tyś ją sądził, PANIE!
Widzę obecność — dziecinna lub podła!
Jako chmurzyska wiatrami pędzone,
Jako kurzawa za wozem bogacza,
Interes leci w tę lub ową stronę,
Wszystko na drodze plugawi, przytłacza.
Coraz odmienny, jak widmo grobowe,
Zapluwa pianą pochodnię światłości,
Niszczy płomieniem braterstwa budowę,
Tratuje końmi zasiewy miłości!
«Siewki, by znaleźć dogodne klimaty,
Lecąc na wyraj gromadzą się w stada;
Na prądzie wody budując swe chaty,
Społeczność bobrów razem sił dokłada;
Kwiat swoję przyszłość listkami korony
Czule zasłania od zimna i spieki;
W ożywczych ziołach nawet pies szalony
Umie instynktem wynajdywać leki: —
Nam — darmo stokroć ponawiane klęski,
Darmo w prorokach groźny głos JEHOWY,
Darmo na włosku Jego miecz zwycięzki,
Darmo wołają, — świat niezna ich mowy.
«STERNIK Ludzkości, Wszechmądrość, Wszechmiłość,
Niemogąc zbawić człowieka bez niego,
Popchnął niezbożnych na straszną pochyłość,
I odszedł z ziemi do Nieba siódmego.
I kiedy codzień zachodzące słońce
Do Jego uszu niesie co widziało,
OJCIEC zakrwawia swe serce cierpiące,
Lecz mówi dotąd: karałem zamało!
«OJCZE Ludzkości! karz jakeśmy warci;
Ale niech litość na słabych pamięta,
Niech sprawiedliwość niewinnych niekarci:
Wejrzyj na biédne w chałupkach dziecięta!
PANIE! ta dziatwa — to ziarno przyszłości;
Ta śpiąca siła — to Twój lud ubogi.
Światła mu, światła! bo wzrosłszy w ciemności,
Pójdzie jak drudzy na obłędne drogi.
Poczęci w grzechu, sobkowstwem zmazani,
My go prowadzić jesteśmy niegodni:
Sam go, sam, PANIE, wyprowadź z otchłani!
Droga ciemności, to droga do zbrodni»...
I łzy się z lica przychodnia rzuciły,
Łzy, ta krew’ duszy, którą cierń oplata...
Czy nadto czuły? czy brak męzkiéj siły?
Nikt go niepytał — on niewidział świata.
Aż się na niego wytężyły oczy,
Oczy karczmarza, zjadliwe, ruchawe: —
Przychodzień uczuł ten ich pocisk smoczy,
Zbudził się nagle, — i opuścił ławę,
I chyżym krokiem przez gospodę sadzi,
I znikł w ciemności... Niech go Bóg prowadzi!
Biegały wieści: że dziedzic Doliny
Chodził po wioskach we kmiecym ubiorze;
Badał ich serca, ten ich skarb jedyny,
Którego wydrzeć zła dola niemoże;
Przeróżne na tém osnowywał plany,
Marząc, że klęski od biédnych oddali...
Dość, że przez jednych szlachetnym był zwany,
A drudzy — drudzy dziwakiem go zwali...
Zasługa chluby nieszuka we wrzawie,
Kryje się skromnie jak fijołek w trawie...
XXVIII.
Długo w gospodzie milczała gromada
Skuta urokiem Hryćkowego szału.
Chwila za chwilą, gdy urok przepada,
Znowu się język rozwiązał pomału.
— «No! — mówił jeden — jeśli to śpiewanie
Dójdzie do rządcy! nasz djablik Niemiecki
Najé się Hryćka, że trzy dni niewstanie,
On go nauczy po niemiecku necki!» —
— «Co! — krzyknął drugi — ta jucha pogańska
Będzie nas uczyć? ta psiawiara ślepa!
Alboż to dawno, jak Niemiec z Waszpańska
Nieumiał poznać, co mak a co rzepa?
Chłop siał cóś maku, — nuż Niemiec do spółki.
«Zgoda, mój djable, prosim uniżenie:
«Dla ciebie wszystko, mnie tylko wierzchołki.»
Więc chłop makówki, Niemiec wziął korzenie.
Chłop sieje rzepę, — znów Niemiec w zaloty.
«Dobrze, djabełku, doczekasz się figi!»
Poszło na odwrót, jak chciał, co do joty:
Chłop wziął korzenie, a Niemiec łodygi.
Tak było niegdyś... a teraz czy lepiéj?»
— «Gorzéj! — rzekł inny — lecz powiém waszeci,
Bądźmy na wszystko i głusi i ślepi:
Bo czart usłyszy, z donosem poleci!
A jak rozbudzisz to licho nieczyste,
Póki do BOGA... tfu! — zlituj się, CHRYSTE!» —
XXIX.
Wtém znowu Cygan do karczmy się wtacza,
I bystrém okiem przeleciał po scenie.
Gdy go zoczyła gromada wieśniacza,
Każdy pomacał za swoje kieszenie.
Zgubiwszy wątek, nim koléj się zacznie,
Tomiło z drużbą w milczeniu siedzieli;
Cygan się ku nim podsunął nieznacznie,
I własną czarką ze siabrem się dzieli.
A gdy Tomiło zagadał ochoczéj,
Kiedy Polica rozpoczął swe baje, —
Znów Cygan z Żydem pogadał przez oczy,
«Bywaj zdrów, siabrze!» — i znów go niestaje.
Chroniąc się szwanku spóźnioną już porą,
Wieśniacy także do drogi się biorą.
XXX.
A dziad z Policą pozostał nad kwartą.
— «Bywaj zdrów, siabrze!! jak on mnie uściska!!
Kupił konika... wie co czego warto!
Była to moja łyżeczka i miska
I prawa ręka — jedyny do pracy!
A jaki szczery!... ot, BOŻE mój, BOŻE,
Duch z niego wyjmie ten człowiek ladacy.
A doma wnuczek, sokolę-niebożę,
Z wiadrem nas obu już czeka na dworze.
Co ja mu powiém?... Héj, Żydzie, kołaczy!
Śliczne mi wybierz: dla moich motyli
Trzeba co zanieść — żeby nieprzyśnili
Cygańskiéj tłuszczy... Już wnuczek wybaczy...
Za zdrowie konia choć niech się posili,
Niech głód oszuka... Ej, bieda z tém ciałem!
Synku Polico, czy ty wiész, co u mnie?
Jeden był konik, i tego sprzedałem,
Ni plewy w kleci, ni snopeczka w gumnie.
Nigdzie nieznajdziesz rąk założyć za co,
Nigdzie się nawet myszka niepożywi, —
I poszła sobie gdzie żyją szczęśliwi.
Ho! bo rozumne choć małe ladaco!
Ale BÓG myszkom dał ciepłe okrycie,
Dał lepszą dolę — dla nich orzą, sieją;
A z sierotami, co z niemi zrobicie?
Gdzie one pójdą i gdzie się ogrzeją?...
A co ja zrobię? wszak było i nietak:
Pszczółki w ogrodzie, w kubełku bekiesza,
Statek szedł ręką, sporzyło się w dzieży,
Był rozum w głowie i grosz zawsze świeży.
Ludzie mówili, że zły tu się mięsza;
Dusza niejadła czosnku — BÓG był ze mną,
Ale odstąpił... ot i w oczach ciemno,
I wszystko marnie, jak wodę na przetak...
Mówią, że niby u znachorów rada, —
Ja do Archora. On pokręcił sito,
Chucha nad czarką, poszeptał i gada:
«Na wieki ciebie, na wieki zabito!
«W twojéj chałupie gościa nieproszona,
«Bieda najgorsza, bo z plec narzucona.
«By ją wykurzyć i ziółka nierosną,
«Niczém téj gości niewypchniesz do drogi,
«Ni dobrém słowem, białemi pierogi,
«Ni gorzkim dymem, ni bezchlebną wiosną.»
Ot i poradził!»
XXXI.
— «A ja dam ci rady!»
Ozwał się wieśniak wychodząc z za stoła,
Gdzie jeszcze wrzała gawędka wesoła:
«Biedy, mój kumie, jak słomiane dziady,
Straszą dopóty, nim się człek rozpatrzy;
A potém — huli! choć trzy dni niejadłszy!
Każdéj soboty kugiel u Chaima;
A ja, jak żyję to skokiem, to bokiem,
Niejadłem chleba ze brzozowym sokiem,
Bo wiosną chleba, w jesień soku niéma.
Dziéckoj, sierota, jak ryba bez wody;
Gdzie mnie niebyło? niech powiedzą ludzie!
Połowę życia przewlokłem po grudzie:
Ot będzie chatka, doczekam swobody.
Zginęła chata, dobytek, stodoła,
BÓG zabrał żonę, pozabierał dzieci,
Każdy, gdzie pójdę, jak na wilka woła,
Mnie BÓG niewidzi, mnie słońce nieświeci, —
Ot jedném słowem równiutki waszeci!
I kląłem dolę — a bieda morzyła;
Poweselałem — bieda łeb skręciła.
To samo radzę dla kuma Tomiła.» —
XXXII.
— «Radzić to radzić! — rzekł inszy powoli —
Ot na zakąskę, uważaj, kęs chleba.
Ażeby z ciężkiéj wywikłać się doli,
Ja was nauczę, jak zaciąć ją trzeba.
Tylko, uważaj brać się należycie!
Bieda się zjawia w rozmaitéj skórze,
I w łapserdaku, i w mniszym habicie,
A chłopska czasem i w pańskiéj wilczurze.
Słuchajcie wszyscy. Jest przypowieść taka: —
Był sobie człowiek, poczciwe chłopisko,
Jęczał, uważaj, od zorzy do zorzy;
Ale tak dola ścisnęła biedaka,
Że chciał porzucić ojcowskie śmiecisko
I pójść do proczek — w szeroki świat Boży.
Więc bierze worek, pakować zaczyna
Takie to siakie, uważaj, rupiecie,
Siekierę z ławy, naradlnik z podwórka;
Aż tu z pod pieca — straszydło kobiecie,
Skóra a kości, wybladła chudzina,
Dybie, uważaj, prościutko do wórka.
Chłop na nią fuknął: — «Co leziesz w nieswoje?» —
Ona zaś jemu: — «Ja twoja znajoma,
«Ja twoja Bieda. Pójdziemy oboje;
«Będziesz tak łaskaw nierzucisz mię doma;
«Jak ślubna żona, ja twoja, człowiecze!»
— «Pójdziem, to pójdziem!» — uderzył we zgodę;
Tymczasem klocek, uważaj, przywlecze,
Wbija weń topór i do Biedy rzecze:
«Pójdziem, lecz pomóż rozłupać mi kłodę.»
Wnet głupia Bieda na pomoc mu leci,
Wywiędłe palce wsadziła do szpary;
A chłop, uważaj: «W Imię Ojca, Syna,»
Wychwycił topór — i kłaniam waszeci!
Łapki niebodze ścisnęła szczelina,
I tak, uważaj, pozbył się maszkary.
Masz wóz i przewóz — i bądź zdrów, Tomiło!» —
Poprawił czapkę i poszedł pochyło.
XXXIII.
Wyszli. Tomiło zaśmiał się z goryczą:
— «Co ludzka rada, kiedy BÓG nieradzi!
Uciekłéj siły starego nieliczą,
Do młodéj doli posyłają w swaty, —
Ot leją wodę do dziurawéj kadzi!
Synku Polico, pójdziemy do chaty!» —
Wnet się arendarz wmięszał nieproszony,
Zaczyna swoje nastręczać komnaty;
Prosi w imieniu swych dzieci i żony,
Żeby mu goście na nocleg zostali.
«Chata, powiada, nie poza plecyma,
Ciemno jak w rogu, dészcz jak z wiadra wali,
Z groszem po nocy bezpieczności niéma,
Tutaj się znajdzie kątek i posłanie,
Dom nieuciecze, na miejscu zostanie.»
Dziad wyjrzał w okno: deszcz pluchotał żwawie,
Ściemniało całkiem, — więc zdanie na zdanie,
Znowu z Policą usiedli na ławie.
XXXIV.
Po krótkiéj chwili dziad wyszedł za bramę,
Powrócił, usiadł — i znowu rozpocznie:
— «Nocować muszę... lecz tam dzieci same;
Jedna kobieta od strachu niespocznie.» —
— «Jakże to jedna? a Grzegorz? a Marta?» —
— «Ha! ty nic niewiész?! toś głupi widocznie,
Gdy tego niewiész!... Ale próżna kwarta...
Jeszcze po jednéj — to smaczniéj się zaśnie...
Patrzaj! nic niewie!... Grzelo śpi, mój synku!
Sześć latek czarnych minęło już właśnie,
Nikt mu w piaseczku niemięsza spoczynku...
I ta — at baba! płakała, płakała...
Mówię jak dobréj: napij się gorzały,
Klin wypędź klinem... nie! — w rok cóś bez mała
Poszła do synka. Ot i świat mój cały.
Gryźćby mi ziemię, jak moja nieboga...
Zakąski, Żydzie!... Ot widzisz chléb jaki.
Wtedy po wioskach była wiosna sroga,
Ludziska ziele jedli za przysmaki;
Ba, gdyby ziele! i tego niebyło:
Tłukli mech lesny, tarli korę zgniłą...
Przyszły choroby — zkąd? od Pana BOGA.
Człowiek, zwyczajnie — rodzi się, umiera;
Toż umierali... Potém chléb już mieli;
Lecz i przy chlebie niebyło weseléj:
Głód w suche lasy — a do nas cholera...
Biédny mój Grzesio... ale taki głupi!
Ja mu powiadam: a po co iść tobie?
Na kim się zmiele, na tobie się skrupi!
Ot nieposłuchał — i co ja tu zrobię?...
Bo widzisz: była to Zielna, Nieszpory
Jak dziś pamiętam, — wracamy z kościoła —
Tknęło mi w serce... wnet słyszym, ktoś woła, —
Sąsiadka jęczy, że ojciec jéj chory...
Grzelo się porwał, z plec siermięgę rzucił,
Pobiegł do chorych — ot i niepowrócił.
Tak już mu Pan BÓG z wysoka naznacza...
A co ja zrobię? Chciałem jak należy
Pogrześć biedaka, — nieposzli sąsiedzi,
Każdy się strachał!... Zaprzągłem Srokacza...
Choć BOGU chwała, że był u spowiedzi,
Że pochowałem w świątecznéj odzieży...
Nazajutrz rano stukają w okienko:
«Z cepem do dworu, bo trzeba nasienia!»
Oj synku, synku! zaśpiewałem cienko...
Panowie myślą, że chłop to z kamienia ..
Bo pan nasz drogi był, mówią, za morzem,
A my tu żyli z pokaraniem Bożém...
Sześć lat niepiłem... cóż? za twoje zdrowie...»
I znowu czarkę nasączył z mozołem;
Lecz myśli kłębkiem splątały się w głowie, —
I w pocałunku połączeni społem,
Starzec i żołnierz upadli za stołem.
XXXV.
Ucichło wszystko, — tylko wiatr się chysta
I dészcz jak szrótem po szybach uderza.
Noc — życia, światła przeciwnica wieczysta,
Budzi do działań, ale niedoperza;
I twór nierządny z ukrycia wylata
Na okradanie uśpionego świata....
XXXVI.
Nim Bozka jutrznia albo grom zaświeci,
Zwiastując TEGO, co w Światłościach idzie;
Noc kilku godzin, czy kilku stóleci,
Wytyka drogę, lecz saméj ohydzie:
Zły duch wybiega na umysłu pole,
Pożynać żyto, zasiewać kąkole.
Człowiek śmiertelny, lub wieczysty człowiek,
Jeśli snów ciężkich obalą go zgraje,
Niemogąc podnieść ociężałych powiek,
Z praw swych najświętszych ograbiać się daje;
Pokrewny gwiaździe, co przestrzeń dziedziczy,
Ujęty w obłęd, podleje na smyczy.
Z czarnym proporcem swojéj sennéj wiary,
Sam przeciw BOGU podpiera szatany;
I wtedy Fałszu poznaje zamiary,
Gdy ze wszystkiego zostanie obrany;
Sili się rozwarć zaklejone oczy,
Kiedy go dola Tomiły zaskoczy.
Wtedy chce powstać, — lecz umysł i szyja
Sprzężone z ziemią podnieść się niedadzą;
Im targa mocniéj, tém się mocniéj wpija
Łańcuch piekielną włożony nań władzą;
Aż rozpacz stęknie, że bezcelna praca,
Że dzień wczorajszy nigdy niepowraca.
A choć się zerwie — czy przeszłość odzyszcze?
Z jednéj otchłani przewali się w drugą:
Widząc praw swoich, swéj zacności zgliszcze,
Morderczéj chuci pozostaje sługą;
Pijany zemstą, wraca ku obroży,
Całuje rękę, co znowu ją włoży.
I oto człowiek jak upiór bez duszy!
A patrząc na to, dziwują się młodzi:
Czemu się wszystko pod ręką mu kruszy,
Wali się chata i niwa nierodzi?
Czemu ze światem i sobą w rozterce,
Opuszcza ręce i zamyka serce?
O bracia moi! was dziwi to życie,
Bo sprężyn jego niedójrzeć zdaleka!
Czemuż się zblizka, zblizka niewpatrzycie
W serce narodu lub w serce człowieka?
Smutna zagadka rozwiąże się snadnie,
I miasto sarkań pewnie łza upadnie.
I łza ta ciepła, jak deszczyk wiośniany,
Żywotne siły zbudzi w imie Boże;
I serca ludzi, jak te plenne łany,
Odzieje trawka i kwiecie i zboże;
I choć nam plonów nieżąć na téj grzędzie,
Młoda nas przyszłość błogosławić będzie...
XXXVII.
Minęły długie jesienne doświtki,
Mija południe, i słońce się schyla,
I czarne chmury znów niebo zakryły;
A wedle wrótek, przemokłe do nitki,
Z okiem na drogę zwracaném co chwila,
Od ranka siedzą wnuczęta Tomiły.
Niebacząc chłodu, co kości się ima,
Bezbronne pastwy jesiennéj szarugi
Znikłego dziada czekają dzień drugi, —
Ale Tomiły jak niéma, tak niéma.
Daremnie siebie zapytują z płaczem:
Czemu niewraca? i gdzie on? i za czém?
XXXVIII.
Słońce ukradkiem wyjrzało z pod chmurki, —
Wnet mimo chłodu, sywiru, wilgoci,
Wioskowa dziatwa, jak rącze wiewiórki,
Hasa w ulicy, śmieje się i psoci,
Jeździ na kiju, przedrzeźnia roboty,
I gwarném kółkiem otacza sieroty.
Skarga, współczucie, poswarka, narada,
Kipi jak w garnku. Pomału, pomału,
Doszło się kłębka — i rajcowie tędzy
Wnieśli, że wiedźmy pochwyciły dziada,
Że go trzymają w pałacu z kryształu,
Ale na okup chcą dużo pieniędzy!
Rada za radą — i sięgli do rdzeni: —
Tuż po za wioską, na błoni w strumyku,
Jest wielka liczba zaklętych kamieni,
Pod kamieniami pieniędzy bez liku.
Za dawnych latek, czarnoxiężnik stary
Narobił groszów całe dwie ośminy;
Lecz widząc ludzką łapczywość bez miary,
Pieniądze swoje rzucił do głębiny, —
I tak je zaklął słowami wieszczemi,
Że jak daleko kura głos dolata,
Tyle do głębi, aż do serca ziemi
Posłuszne skarby uciekły ze świata.
Lecz kto w potrzebie, a czysty na duszy,
Ten z Bożéj woli dostanie je snadnie:
Jednym pacierzem kamienie poruszy,
Trojaki weźmie, i włos mu niespadnie.
Takie przykłady bywały przed laty
I są znajome w wieczornéj gawędce.
Dzieci klaskając pobiegły do chaty,
Co się nawinie przekąsić naprędce
I przygotować tajemnie łopaty;
A kiedy starzy do snu się pokładną,
Wyborny zamysł dokona się snadno.
Jako przez chmurę promyczek niebieski,
Na liczkach sierot błysł uśmiéch przez łezki.
XXXIX.
Ale i słonko zachodzi tymczasem,
I śniég wilgotny sypnął jak z rękawa.
Z cepem przez ramię, siekierą za pasem,
Z lulką co myśli weselszéj dodawa,
Idą z panszczyzny starcowie i młodzi.
Starzec rozbiera co z wiatrem nadpłynie,
O przedwiekowéj rozprawia powodzi;
Przeciągłą pieśnię dziewoja zawodzi,
O bujnéj rucie, o kraśnéj kalinie;
Parobczak niby niesłucha przypiewki,
Niby nic niezna, lecz smoli cholewki.
Kto rad niech gada! i cóżby tu złego?
Trochę pomarzą — to radośni zasną;
A jak niezasną? to sobie pobiegą
Na weselisku pustaczyć hałasno.
Gibki obertas posłuży na zdrowie;
Przykład zaraza... a kto wie? a kto wie!
XL.
Tuż wedle drogi, w Hrehorowéj chacie,
Święto nielada i zachód niemały.
Bożego ludu jak mrowia szeleści:
Pan Młody, drużby, swatowie i swacie,
«Choć ich poselstwa królewskie wzywały,
Woleli jednak przyjechać do teści.»
A teścia poszła po rozum do głowy,
I zrozumiała co znaczą te mowy.
Stół zastawiono, — i starym zwyczajem,
Co przeżył liczne pustoszeń przygody,
Nowożeńcowie usiedli za stołem;
Oboje kraśni, choć napij się wody,
Sokolém oczkiem całują się wzajem.
Daléj na ławach, z baranem nad czołem,
Z rożkami w dłoni, jak na starym wiecu,
Siwi dziadowie skupili się kołem.
Babki, już nieśniąc o «la la» i «hecu»
Gwarzą za piecem, — a dziatwa na piecu.
A młodzi w sieniach pohasują radzi,
Podkóweczkami z całéj siły grzmocą.
Skrzypak i hudek zasiedli na kadzi,
Sypią dźwiękami z tak potężną mocą,
Że nawet starzy pocichu tupocą...
Ale już późno: swat o ciszę woła,
Pięknemi słowy przemówił sowicie,
Czapką się gościom ukłonił dokoła,
Zdjął z korowaju śnieżyste pokrycie, —
I arcydzieło dziewczęcéj zręczności
Krają na sztuki, rozdają dla gości.
Każdy skwapliwie wziąć udział swój pragnie,
I Państwo Młode obdarzyć pośpiesza:
Starzec nadaje cielątko lub jagnię,
Mężatka płótno na swacie zawiesza,
Dziewoja pasek wzorzysty odpina,
Kilka trojaków przynosi chłopczyna.
Każdy jak zdoła, tak życzliwie służy
Dla młodéj pary w jéj nowéj podróży.
XLI.
Gdy się składanie podarków skończyło,
Poborca Łusta wystąpił i powié:
— «Bracia Dolińcy, sąsiedzi, kumowie:
Jeszcze pan Młody: zowią go Tomiło,
A jego żona Niedola się zowie.
Krótko wam powiém. Dziś do mojéj chaty
Zaszedł odpocząć u starego drużby
Polica z Ruty — co poszedł w sołdaty,
Stracił tam rękę i wraca ze służby.
On wczora w mieście nocował z Tomiłą,
I wie najlepiéj co z nim się zrobiło.
Otóż! dziad niemógł zapłacić poboru,
Więc do miasteczka pojechał najraniéj;
Z koniem na rynku doczekał wieczoru,
Potém chudobę kupili Cygani.
Że oszukali, wy sami to wiecie,
Niewarto mówić podobnéj ohydy:
Krew’ naszę piją Cygany i Żydy
I wszyscy święci — tak trzeba na świecie.
Lecz był to jego dobytek ostatni, —
Czartu na świeczkę! bo we złéj godzinie
Cygan do karczmy zaprowadził dziada;
Tam się z niewiarą poznali po minie,
Wyrozumieli co zrobić wypada,
I nieszczęśnika złapali do matni.
Żydek do kwarty wlał jakieś napaści,
Oczmucił dziada, co i tak niechwytki,
Niepożałował «Waszeci» a «Waści»
Wprosił na nocleg — i okradł do nitki.
Szukaj z nim ładu, jak wilka po lesie,
Dopędzaj wicher gdy stóg ci rozniesie.
Co z woza spadło — zginęło i basta:
Przez kilka godzin tocząc korowody,
Dziad zaszedł w głowę — i poleciał z miasta
I znikł bez wieści, by kamień do wody.
W chacie wesele — że Pan Bóg nad nami!
Płacz z nędzą w kątach pohulanki toczy!
A my słuchamy rybiemi uszami,
A my patrzymy u psa wziąwszy oczy!
Póki się szczęście kumało z Tomiłem,
Póty był wiosce za kuma, za swata;
A kiedy zgłupiał, gdy zholała chata,
Wszystko biedacze stało się niemiłém.
A BÓG nam każe łzy otrzeć gdy cieką,
I choć wysoko, lecz widzi daleko!
Gadajcie sami — ja swoje skończyłem!» —
Oczy się żarem paliły u dziada,
Całą gromadę przemierzył ciekawie,
Rzeźbiony rożek do nosa przykłada,
Pociągnął, kichnął, i usiadł na ławie.
A starzy mówią: «Jak ty myślisz, kumie?
Kondrat niegłupi — co powie, jak z karty,
Bije do serca jakby słowem Bożém;
A jaki głowacz! on i czytać umie,
Ludzi zna węchem, prawdę tnie jak nożem:
Do trzech niegadaj — to bratku nie żarty!
Jużci niezginien, jeżeli pomożem!»
I kum na kuma pokiwawszy głową,
Jęli przyrzekać — ten to, a ten owo.
XLII.
Lecz się wesele już jakoś nieładzi:
Ciszéj tupają znużeni pustacy,
Grajek rzempoląc chwieje się na kadzi,
Jutro ze świtem trza stanąć do pracy.
Czują to wszyscy, sąsiedzi a swaty:
Więc otaczają gromadkę domową,
Za sól, za chlebek i za dobre słowo
Nieskąpią dzięków, i wychodzą z chaty.
I Młoda xiężna wychodzi z drużyną: —
Noc piękna, jasna — lecz chmurno na sercu!
Ciężko się rozstać z pieszczotą matczyną,
Z domową strzechą, dziewiczą swobodą,
I łzy uśmiechem przetykane płyną.
Lecz niepowrócić: drużby konie bodą, —
I pojechała po białym kobiercu
Jarzęcym śniegiem usłaną drożyną.
W takty jéj piersi wzdymanéj boleśnie,
Drużki śpiewają pożegnalne pieśnie.
Pieśń drużek.
Wołaj miła, wołaj mateczko,
Niech się twoje dziecię odzowie:
Czy z wiaderkiem stoi nad rzeczką?
Czy bydełko pasie w dąbrowie?
Och! nad rzeczką niéma nikogo,
I twe krówki głodne w obórce.
Westchnij matko, zapłacz niebogo!
Lepiéj tobie było przy córce.
Kto podzieli z tobą robotę?
Pracuj sama, pracuj od rana!
Wstaniesz rano — chatki niemiotę;
Przyjdziesz w wieczór — pościel niesłana.
Cudze dziecko wody przyniesie
I od krówek zbierze udoje,
Nienawołuj córki po lesie:
Twoje dziecię, matko, nietwoje.
I łza czysta, Boża perełka,
Méj gołąbce oczki zalała:
Wypieściła dzieciom skrzydełka,
I samiutka w gnieździe została.
XLIII.
Tymczasem — wstydem, rozpaczą ścigany,
Stroniąc od ludzi, by sam pić swe troski,
Chyłkiem przez rowy, zarośle i łany,
Tomiło nocą przywlókł się do wioski.
Och! już podobno niedadzą mu rady
Najlepsze leki — bo serca gromady!
Jak senna mara, sam niewie co czyni:
Zaszedł pod kościoł instynktem wiedziony,
I padł jak drewno u bramy świątyni,
I długo leżał krzyżem rozciągniony.
I takby może noc przeleżał całą,
Niezdolny żebrzeć odpustu za grzechy,
Ni téj jedynie możliwéj pociechy —
Czterech deszczułek, trzech łokci ziemicy...
Lecz w nocnéj ciszy powietrze zagrało
Weselną pieśnią nóconą w ulicy,
I rozbudziło starca myśl zdrętwiałą.
Jasny jéj płomyk, ostatni już pono,
Płomyk litości na swoich niedolą,
Jeszcze raz martwe ocieplił mu łono...
Nim je nanowo chmurzyska okolą,
I grom niebieski z Miłosiernéj Ręki
Ugodzi w serce, by zakończyć męki, —
Starzec się podniósł, i ku swéj siedzibie
Przez pozapłocia skradając się dybie.
XLIV.
Właśnie, po nocnéj daremnéj wyprawie,
Z dziećmi od rzeczki biegł wnuczek Tomiły:
Boso, po śniegu podskakując żwawie,
Dziecięta rączki chowały w rękawie,
I smutną skargę na zawód kwiliły.
Och! darmo: główką nieprzebić im ściany,
Nieznaleźć groszy!... Lecz postrzegły dziadka,
Co ich u płotu zeszedł niespodziany,
I przelękniona pierzchnęła gromadka.
Jeden pozostał, popatrzał z oddali,
Poznał Tomiłę — wnet ochłonął z trwogi,
Zwisł mu na szyi: — «Ej, dziadku ty dziadku!
Gdzie cię BÓG nosił? tylkoż niebądź srogi!
Myśmy na ciebie tak długo czekali!
My tu dla ciebie szukali... pieniędzy!» —
— «Ha! i znaleźli! oj mądryś, gagatku!
Patrzajcie, bosy! poodmrażasz nogi,
Będziesz jak ojciec... poginiecie z nędzy,
Biédne szczenięta!... Czekajże, ja tobie!...
A co? zapłakał... a żal ci Tomiła?
Żal ci Srokacza?... Cicho: nic niezrobię.
Masz oto kołacz — to Srokacz przysyła.»
I brwi namarszczył, by przeciąć rozmowę,
I poniósł chłopca w podwórko domowe.
XLV.
Wychudłe psisko zewlekło się z przyzby,
Poczęło skomlić i skakać na dziada.
Brzękło okienko — spójrzała weń z izby
Młoda niewiasta, i za drzwi wypada.
Z nią wyszły z chaty pytania i skargi,
Rozpacz o jutro, żałości po stracie...
Dziad ledwie ruszał zaciętemi wargi.
— «Wy mnie — zafuknął — i umrzeć niedacie!
Dosyć już tego... Ot Kuba przychodzi;
Słyszałem w mieście... radźcie sobie sami:
Ja niepodołam — wy jesteście młodzi...
Mnie się zdawało, że spocznę za wami,
Wszak ja nie kamień — co to was obchodzi!
Jaki ja głupi! tylko pracy szkoda...
Warz choćby tydzień — wodą będzie woda!»
Załamał ręce i usiadł przy ścianie;
Mimo błagalnych przełożeń synowéj,
Niewszedł do chaty — odepchnął posłanie,
Co mu przyniosła położyć pod głowy, —
I tak u ściany, milczący jak ściana,
Z posępną myślą przesiedział do rana.
XLVI.
Mówią, że człowiek dla szczęścia stworzony...
O mój Tomiło! czytam ci na twarzy,
Że boleść w piersi gdy zapuści szpony,
To stara głowa o szczęściu niemarzy.
Szczęśliwa młodość! sił ostatkiem walczy,
W obliczu śmierci zapału niezmniejszy,
W śmiertelnéj ranie karmi jad padalczy,
A wierzy w jutro jakby w dzień dzisiejszy!
Lecz starzec zerwał przyszłości zakrycia,
Trumna doświadczeń cięży mu kamieniem:
Żyje — dla tego, że przywykł do życia;
Cierpi — dla tego, że zrosł się z cierpieniem.
I wmówi sobie, że wszystkie te męki
Wedle słuszności ku niemu się garną:
By je odepchnąć niedźwignie już ręki;
Biało, to biało — a czarno, to czarno.
Z nikąd pomocy i z nikąd otuchy!
Soczysta płonka w swego życia wiośnie,
Kiedy ją wiatru zgruchocą podmuchy,
Jeszcze nanowo z korzonka odrośnie;
Ale dąb stary, złamany przez burze,
Świeżym odrostkiem niestrzeli ku górze...
XLVII.
Zabrzęknął dzwonek z rogatéj choicy,
Xiądz od plebanji do świątyni kroczył,
I stary dzwonnik szedł zapalić świécy; —
Lecz się w kościele cóś dziwnego stało:
Dzwonnik do xiędza naprzełaj poskoczył,
I krzyk się rozległ aż na wioskę całą.
Ludzie, do dworu idący z cepami,
Poszli pod kościoł za bladym plebanem,
Z okrzykiem zgrozy wzruszali głowami, —
I na kopisku śniegami zasłaném
Snadź jakiś poszlak znalazłszy w téj chwili,
Przez pozapłocia ku wiosce ruszyli.
XLVIII.
I przyszli prosto w Tomiły podworze.
Dziad jeszcze siedział oparty przy ścianie;
Czuł już pod sobą rozwarte otchłanie,
Lecz co go spotka i przeczuć niemoże:
On świętokradzcą, zbrodniarzem zostanie!
Kołem go chmurna otacza gromada,
Okiem litości lub zgrozy nań patrzy.
Chciał dziad uciekać, jakby co ukradłszy;
Schwytano, — pleban winowajcę bada:
Dla czego wczora dzień cały gdzieś ginie?
Co pod kościołem robił nocną porą?
Czemu się drogą niewracał k’wioszczynie?
Czego chce uciec gdy ludzie się zbiorą?
Tomiło począł pleść ni to ni owo,
Cóś o swéj doli, o sądzeniu z Nieba....
Widzi xiądz pleban, że dziad pokpił głową,
I wnet go związać kazano surowo, —
A kiedy każą — wiązać ojca trzeba!
Związano starca, wciągnięto do kleci,
I zostawiono ze strażą przydaną.
Pleban dziedzica sam o tém oświeci;
A do urzędu, konnego posłano.
XLIX.
Co się tam działo w biédnéj starca głowie,
Na którą zda się ziemia i niebiosy
Miotały niczém nieodbite ciosy?
Nikt nieodgadnie i nikt niewypowie.
Jak skromny ponik, przerzynając niwę,
Czy wiatr go szarpie, czy słońce rumieni,
Kryje się w trawie, tuli do kamieni:
Tak i wioskowe uczucia lękliwe,
Nie raz, nie stokroć sfukane surowo,
Dziś szemrzą cicho pod deską piersiową.
Jedno, co wiemy — było myśli tyle:
Że mu niezostać w téj ziemi uroczej;
Że cudza ziemia przysypie mu oczy,
Że nieodpocznie przy lubych mogile...
W matczyném łonie, dech Niebios Mocarza
Odziewa duszę ciałeczka sukmaną:
Jedną się nitką dwa łona skojarza,
Oba się karmią jedną krwią rumianą,
W obojgu jedno tętno się powtarza, —
Zerwij tę nitkę — i życie zerwano.
Gdzie Boża ręka człowieka zasieje,
Jeśli wiek przeżył z tą ziemią kochaną,
Na każdym kroku ma z nią spólne dzieje;
U krańców życia gdy siły ustaną,
Z nią wiąże swego wytchnienia nadzieję,
Zerwij tę nitkę — i życie zerwano.
Gdy burza nieszczęść, w morderczéj godzinie,
Uczucia łamie, rozkłada, ulatnia,
I pierś przemienia w rozbite naczynie, —
Miłość swéj ziemi zostaje ostatnia.
Choć zda się oko nic na niéj niebaczy,
Las, błotna łąka, lub gleista warstwa;
Ale jéj widok dla duszy swojaczéj,
Święta potęga przypomnień włodarstwa,
Leczebna siła jéj czarnych kołaczy,
Och! skuteczniejsze nad wszystkie lekarstwa!
Tchnienie swéj ziemi leczy myśl zbolałą,
Któréj śród obcych — i śmierci zamało!
L.
Chatko Tomiły, staruszko, niebogo!
Co tu wyrabiać gospodarz twój myśli,
Że tłumu ściany pomieścić niemogą?
Że pleban, dziedzic, urzędnicy przyszli?
Może to państwo przyjechało w swaty?
Kędyż są dziewy? czemu nieśpiewacie?...
Lecz oto Łusta wymyka się z chaty.
— «Co to, mój dziadziu? —
— «Oj bieda, mój bracie,
Gdy gościem doktor lub urzędnik w chacie!» —
— «Czyż wy nieznacie tego urzędnika?» —
— «Znamy! nie taki jak podobni święci:
W oczy nieskacze, by rysica dzika,
Biédnemu na śmierć niezmęczy konika,
I za fornalkę zapłaty niekręci,
I nie dla zysków a dla prawdy potnie, —
Niech mu to Pan BÓG odpłaci stokrotnie!
Lecz widzisz, synku, straszliwa dziwota!
Odbito kościoł, spustoszono prawie,
Cudowny obraz odarto ze złota!
Źle o Tomile gadają w téj sprawie!
Ni w naszym rodzie, ni w naszéj wioszczynie,
Takiego grzechu niebywało z wieka.
Szczery urzędnik już prawdy docieka;
Skoro dociecze, to płazem nieminie.
Na sioło padnie i grzech i sromota,
Że potém nosa niewytknąć za wrota!
Całutka wioska zaświadczyć gotowa,
Że on nie taki, że dusza pobożna;
Ja sam przed BOGIEM przysiągłbym do słowa,
Że na Tomiłę kłaść winy niemożna;
Pewnie i dziedzic dobre słówko powie,
I pleban doda jak on żył przykładnie:
Jedyna bieda, powiada przysłowie,
Że głód, mój synku, i kłamie i kradnie.» —
LI.
Z całą ścisłością prawego sumienia
Urzędnik począł odbywać badania.
Z tego zła wróżba, to w dobre ją zmienia,
To sprawę wikła, to biég jéj odsłania.
Biédny Tomiło badany najściśléj.
Przeklinał sprawców niewinnéj niesławy,
Mącił zeznania bezładnością myśli, —
I niepoprawił, ni pogorszył sprawy.
Lecz zapytany o dawne kradzieże,
Odrzekł:
— «Tak... prawda — zgrzeszyłem za młodu,
Raz jeden tylko... niech mię Pan BÓG strzeże
I moich dzieci i naszego rodu!...
Bo to biedactwo spogląda za wrota...
Czy słońce gniewne, że my się pogrzejem?
Czy ja winienem, że na dworze słota?
Co oni winni, że jestem złodziejem?...
Skradłem we dworze dwie garści pszenicy:
Bo nie pszenica — prosto, mówię, cuda!
Jak las wyrasta, przyszła z za granicy...
Proszę, niedali — a nuże się uda!
Wkoło pszeniczki obsiałem konopie...
Aż tu Smagalski do zagrody wali:
Przeczuł jak węchem, doszedł jak po tropie...
Oj! dali, dali — nierachując dali!...
BÓG nieposzczęścił... zgubiła zawitka...
Ostatni konik i borysz w gospodzie...
Mówi: uważaj, kiedy dola brzydka,
To wsadź jéj palce do szczeliny w kłodzie!
A co ja zrobię? żegnam się od złego,
A złe w kieszeni... Szukałem po lesie...
Bo to Cygani — gdzieś jadą, gdzieś biegą...
Ach, wy złoczyńcy! jak was ziemia niesie?...
On mi powiada: masz, uważaj, chleba;
My ci, uważaj, zaradzim, pomożem...
Czekam i czekam, gdzie ta litość Nieba?
Z grzesznym zamysłem ostrożnie jak z nożem...
Z nożem? na kogo? a co moje życie?
Pijany, bracie, wszystko zapomina.
Zła twoja dola — w xiędzowskim habicie...
Strzeż się wygadać... niedobra godzina!...
Ja się spodziewałem, że mi BÓG pozwoli,
Że mi przebaczy w méj ciężkiéj potrzebie...
Co mnie pomogło?... to co mnie do soli!
Bierz, djable, powróz...»
I dobił sam siebie.
Cała usilność i wioski i pana
Fatalném cięciem została zerwana.
LII.
Więc urząd pisze, co widzi i słyszy: —
Że kradzieżniki, o północnéj chwili,
Ze swoich lesnych wypadli kamyszy,
Drzwi wyłamali, kościoł ograbili; —
Że na zapłociu, za wiejską przegrodą,
Jawnie ich ślady porosza odkryła,
Kilka z nich prosto na trakt bity wiodą,
A jeden zaszedł w podwórko Tomiła; —
Że dziad w gospodzie ucztował z Cyganem,
Z ich bandą w lesie znajdował się społem,
Właśnie téj nocy powrócił nad ranem,
I sam się przyznał, że był pod kościołem.
Nastąpił wyrok: choć się dziad opiera,
Choć niewyjawia spólników kradzieży;
Lecz ze wszystkiego znaczno że przechera,
Więc jak złoczyńcę ukarać należy.
Drabiasty wozek zajechał przed wrota;
Włożono kłodę na zbolałe nogi;
Dziad, jakby nieczuł, ni klnie się, ni miota,
Siadł na wozisku i gotów do drogi.
Gromada ludu zaległa podwórko,
Dziwią się, szepcą i starcy i młodzież.
Drżąca synowa ukrywa się z córką;
Wnuczek Tomiłę pochwycił za odzież.
Starzec wybuchnął: «A idźcie już sobie!
Jak ciebie wezmę? toż ręce związane!
Tak mnie sądzono! a co ja tu zrobię?!..
Zdejmcie mi czapkę... bo sam niedostanę...
Wtém na ulicy, wąsaty, ponury
Zjawił się żołnierz, i zmierzał we wrota;
Lecz stanął wryty, ręce wzniósł do góry, —
Szczudła opadły, i sam padł do błota.
Tomiło krzyknął: — «A jedźże gdy każą!
Zatnij Srokacza!».. i padł do woziska.
Woźnica zaciął i popuścił wodze.
Wiejska gromada, z nachmurzoną twarzą,
Powątpiewania to przeklęstwa ciska,
Błogą wiadomość przed synem wynurza,
Cieszy synową, złorzeczy niebodze...
Stary pies dziada wypuścił z podwórza,
Pobiegł przy wozie, zawył, siadł na drodze, —
Nieposzedł daléj...
LIII.
Och! niéma już po co!
Na nieserdecznéj, nieświęconéj ziemi,
Gdzieś na rozdrożu — rękami płatnemi,
Bez modlitewki, bez trumny, bez krzyża,
Wprowadzą starca w komnatkę sierocą:
Bo na smętarzu z obrzędy świętemi
Grzebanie zbrodni świętości ubliża.
Kto idzie, rzuci gałąź na mogiłę,
Kurhan zarośnie, — i potém nieznacznie,
Nowi przybysze zapomną Tomiłę;
Dziwaczną zbrodnię posłyszą ciekawi,
Upiór po nocy przechadzać się zacznie,
Przesądna gadka mogiłę osławi:
I męczennika, co cierpiał bez winy,
Przygwożdżą w ziemi patykiem osiny...
Gdyby był usnął przy lubych mogile,
Rodzinna ziemia niegniotłaby tyle!
BÓG wszystko widzi, BÓG i sędzia prawy,
I litość Jego ponad wszystkie sprawy; —
Lecz co do ludzi — tutaj prawdy wrota
Znane niewielu, tu insze ustawy:
Piszą jak widzą, to cała ich cnota.
Tak żytnia trawka ściele się, zieleni,
Strzela ku niebu w dorodnéj postaci;
Ale się robak zagnieździł we rdzeni:
Kłosek usycha, i barwę swą traci,
I stoi martwy wśród zielonych braci.
Lecz arcy rzadki, co zajrzy mu w łono;
Czerń widzi kłosek, i głową pokiwa,
I mruknie sobie: «Tak jemu sądzono!»
Zagadka życia — zagadka straszliwa!...
LIV.
PANIE, o PANIE! widzę Cię w Twém dziele!
Tyś nic niestworzył bez celu, potrzeby:
Czyż tylko Twojéj mądrości czciciele
Byliby marnie przykuci do gleby?
PANIE! od słońca z promiennemi tony,
Aż do robaczka, wszędzie ład w naturze:
Czyż tylko człowiek bezcelnie sądzony
W duchu na rozstrój, w przyrodzie na burze?
Nie! niebezcelnie ta walka się złości,
Nienadaremna pokoleń mozoła!
Czytam odpowiedź w Podróży Ludzkości,
Czytam ją w słowach Twego Apostoła, —
Czytam i wierzę — i widzę nad głową
Idącą z niebios JERUZALEM NOWĄ!
Лира, поэтический портал · https://lira-poetry.ru/biblioteka/stihi/vintsenty-korotynskiy/tomilo/
Есть видео или песня на эти стихи? Добавьте ссылку
Войдите, чтобы добавить ссылку на видео или песню.
- Лайки: 0
- Просмотры: 1
- Комментарии: 0
- 0 Войдите, чтобы добавить в избранное
Комментарии
Комментариев пока нет. Будьте первым.